Bộ Tài chính và Bộ Công Thương với 2 quan điểm khác nhau đã không tìm được tiếng nói chung về giá điện năm 2010, cho thấy tăng giá điện quả là bài toán khó.

Một mặt, tăng giá điện vẫn phải đảm bảo không tác động lớn đến sản xuất và đời sống, từ đó tránh dội một cú sốc lên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và giảm tốc độ tăng GDP. Mặt khác, phải đảm bảo đưa giá điện tiệm cận tới giá thị trường, Nhà nước sẽ không bao cấp về giá, ngành điện cũng như ngành than phải tự chủ trong sản xuất kinh doanh.

Chọn phương án cao hay thấp?

Trái ngược với quan điểm của Bộ Công Thương về đề xuất chọn phương án 3 (phương án thấp nhất) tăng giá điện ở mức 4,91% để tránh cho nền kinh tế khỏi cú sốc sau khủng hoảng, Bộ Tài chính vẫn bảo lưu quan điểm và trình Chính phủ 2 phương án còn lại.

Cụ thể, với phương án 1 (PA1), giá điện tăng 10,7% so với giá điện bình quân 970,9 đồng/kWh của năm 2009. PA này tương ứng với mức giá than bằng 90% giá than xuất khẩu. Nếu không được thì chí ít giá điện cũng phải tăng ở mức 6,8%, tương ứng với giá than bằng giá thành sản xuất than đã được Kiểm toán Nhà nước xác nhận. Lý do để Bộ Tài chính đưa ra các mức tăng giá này nhằm thực hiện lộ trình về giá theo cơ chế thị trường.

Khi Nhà nước không bao cấp qua giá như lâu nay thì giá than, giá điện phải tiến tới tính đúng, tính đủ chi phí và có lãi ở mức hợp lý, tương tự như việc đã diễn ra với giá xăng dầu hồi năm 2009.

Đại diện Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) cũng cho biết, nếu giá điện tăng ở mức thấp đành rằng nền kinh tế sẽ không chịu sốc mạnh, nhưng như vậy sẽ tiếp tục duy trì việc điều hành giá phi thị trường. Về lâu dài, ngành than duy trì mãi giá than dưới giá thành sẽ không có vốn đầu tư mở rộng, nâng công suất mỏ; khảo sát thăm dò thêm mỏ mới. Điều này quay trở lại sẽ làm khó cho điện khi mà trong tổng sơ đồ điện VI (TSĐ VI) và tới đây cả TSĐ VII, nhiệt điện than sẽ chiếm đa số mà không có vốn đầu tư từ bây giờ, thì lấy đâu ra than.

Đồng tình với quan điểm này của Bộ Tài chính, ngày 3.2, Tập đoàn CN Than- Khoáng sản VN (TKV) đã có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ sau khi được biết Bộ Công Thương ủng hộ phương án tăng giá điện ở mức thấp.

Ông Trần Xuân Hoà- TGĐ TKV - than thở: “Chúng tôi đang tính toán các phương án để tăng tốc đáp ứng yêu cầu than cho năm 2025 theo chỉ đạo của Chính phủ là 100 triệu tấn (thay vì mức 80 triệu tấn như trước đây). Tuy nhiên, làm thế nào để có vốn đầu tư thì khó quá. Chúng tôi là DN nhà nước phải tự vay, tự trả, trong khi không được vay một đồng vốn ưu đãi nào từ nguồn ODA.

Theo tính toán, nếu tăng giá điện ở phương án thấp, dự kiến số tiền chênh lệch khoảng 3.500 tỉ đồng, thì trong số đó TKV chỉ được tăng thêm 500 tỉ đồng, quá ít ỏi so với số vốn hàng tỉ USD mỗi năm. Mất cân đối cung- cầu vốn là một chuyện, nhưng không có vốn để đầu tư mỏ mới thì sẽ không có than, khả năng sẽ phải NK than sớm hơn dự kiến”.

Giải bài toán khó?

Không phải ngẫu nhiên mà giá than cho điện và giá điện được Chính phủ và các bộ, ngành hết sức cân nhắc. Các quan điểm điều chỉnh giá cũng xuất phát từ góc độ “gỡ rối” những khó khăn, khúc mắc mà bản thân các ngành điện, than cũng hết sức lúng túng.

Giả sử là không có chuyện kìm giá than cho điện ở mức dưới giá thành thì giá đầu vào của điện sẽ còn tăng nữa, nhưng như vậy rõ ràng là không công bằng và gây méo mó thị trường, ngành than sẽ tiếp tục giảm lãi hoặc chấp nhận lỗ để làm lãi cho ngành điện.

Trong khi Chính phủ đã có Quyết định 26 về thị trường điện cạnh tranh, QĐ 276 về giá bán điện theo cơ chế thị trường với thời điểm dự kiến là từ 2010, giá điện sẽ được tự động điều chỉnh theo biến động của các thông số đầu vào. Giá điện không tăng được kéo theo giá than cũng trì trệ.

Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác thì những lo ngại của Bộ Công Thương là có cơ sở, khi mà nền kinh tế vừa được hồi phục nhen nhóm, mà nhồi thêm “cú sốc” tăng giá điện ở mức cao thì sẽ khó trụ vững. Đặc biệt, trong tháng 1, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) đã tăng ở mức 1,36% là mức khá cao.

TS Vũ Đình Ánh- Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính) - cũng đưa ra những bình luận thấu đáo. Ông nói: “Cần tính toán thận trọng việc tăng giá điện, nhất là thời điểm tăng và mức tăng. Trong bối cảnh lạm phát có khả năng quay trở lại, mục tiêu quan trọng của Chính phủ là kiềm chế lạm phát, thì việc đưa giá một số mặt hàng thiết yếu (trong đó có giá điện, giá than) theo cơ chế giá thị trường cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Theo thông lệ, đến tháng 3, CPI theo quy luật sẽ giảm nhẹ thì có thể cân nhắc việc tăng giá điện, bằng không sẽ gây những khó khăn khó lường. Việc tính toán theo giá thị trường cũng phải làm rõ, thị trường là thị trường nào, EVN bảo giá điện VN hiện thấp nhất khu vực thì phải được bóc tách cơ cấu giá, giá nào nằm trong tương quan chung, giá nào thấp hơn (chẳng hạn như giá nhân công chỉ bằng 1/10 các nước..) thì không thể bảo giá điện VN phải đạt bằng giá khu vực.

Thêm vào đó, EVN nếu vẫn chi phối phần lớn thị trường thì những tính toán EVN đưa ra cần phải có cơ quan thẩm định độc lập, ngoài cơ quan chủ quản là Bộ Công Thương để đảm bảo giá này không bị chính DN làm méo mó. Theo thông tin mới nhất, ngày 10.2, thường trực Chính phủ sẽ nghe các bộ, ngành liên quan báo cáo về giá điện và sẽ quyết định phương án tăng giá phù hợp.

Theo tính toán của Bộ Công Thương, nếu chọn mức tăng giá điện cao nhất, trên 10%, thì tiền điện tăng thêm ở các ngành sản xuất khoảng trên 4.000 tỉ đồng. Với ngành cấp nước, giá thành có thể tăng tới 4 - 5%; với sản xuất phôi thép, ximăng, sợi, chi phí có thể tăng 0,3 - 1,2%. Còn với người dân, chi cho tiền điện có thể tăng thêm tới 2.300 - 2.400 tỉ đồng.